01
Tehlike sınıfı nedir ve tesisimin sınıfı nasıl belirlenir?
Tehlike sınıfı, bir alandaki yanıcı yükün miktarı, yanma hızı ve depolama biçimine göre yapılan sınıflandırmadır. TS EN 12845 bunu düşük tehlike (LH), olağan tehlike (OH1-OH4), yüksek tehlike üretim (HHP) ve yüksek tehlike depolama (HHS) olarak ayırır. Sınıf; su yoğunluğunu, tasarım alanını, süreyi ve dolayısıyla pompa ile depo boyutunu belirler.
TS EN 12845 tehlike sınıflarının genel tanımı
| Sınıf | Genel tanım | Tipik örnekler |
|---|---|---|
| LH (Düşük tehlike) | Yanıcı yükü ve yanabilirliği düşük, bölmeleri küçük alanlar | Okul derslikleri, bazı ofis alanları (sınırlı bölme alanıyla) |
| OH1 (Olağan tehlike 1) | Orta yanıcı yük, düşük yanabilirlik | Ofis, hastane, otel gibi kullanım alanları |
| OH2 (Olağan tehlike 2) | Orta yanıcı yük ve orta yanabilirlik | Laboratuvar, otopark, bazı mekanik atölyeler |
| OH3 (Olağan tehlike 3) | Yüksek yanıcı yük, orta yanabilirlik | Tekstil, ambalaj, plastik ürün imalatı, mağazalar |
| OH4 (Olağan tehlike 4) | Yüksek yanıcı yük ve yüksek yanabilirlik | Kibrit üretimi gibi OH3'ten daha riskli kullanımlar |
| HHP (Yüksek tehlike, üretim) | Hızlı ve yoğun yanma beklenen üretim alanları (HHP1-HHP4) | Boya ve vernik üretimi, köpük plastik ve kauçuk üretimi |
| HHS (Yüksek tehlike, depolama) | OH sınırlarını aşan yükseklikte veya yoğunlukta depolama (HHS1-HHS4) | Raflı yüksek depolar, istif depolar |
Depolama alanlarında sınıf yalnız ürüne göre değil, depolama yüksekliğine ve düzenine (blok istif, raf, tek ya da çift sıra raf) göre de değişir. Aynı palet ürünü 3 m'de OH3 kapsamında kalabilirken daha yüksek istifte HHS kapsamına girebilir. Bu yüzden keşifte ürün, ambalaj, istif yüksekliği ve tavan yüksekliği birlikte kayda alınır.
02
Hangi alana hangi söndürme sistemi kurulmalı?
Seçim, yanan malzemeye, alanın insanlı olup olmadığına ve suyun ekipmana vereceği zarara göre yapılır. Genel üretim ve depolama alanlarında sprinkler, bina geneli müdahale için yangın dolabı ve hidrant, elektrik ve veri odalarında gazlı söndürme, yanıcı sıvı alanlarında köpük, panolar için pano içi söndürme öne çıkar. Çoğu tesiste bu sistemler birlikte kullanılır.
Alan türüne göre sistem seçimi için karar tablosu
| Alan | Öncelikli sistem | Tamamlayıcı sistem | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Üretim holü, genel depo | Sprinkler (TS EN 12845 / NFPA 13) | Yangın dolabı (TS EN 671), hidrant (TS EN 14384) | Depolama yüksekliği sınıfı değiştirir |
| Yüksek raflı depo | Tavan ve gerektiğinde raf arası sprinkler | Hidrant | Sigortacı kuralı belirleyici olabilir |
| Elektrik, trafo, UPS odası | Gazlı söndürme (TS EN 15004 / NFPA 2001) | Algılama ve alarm (TS EN 54) | Oda sızdırmazlığı şart |
| Server ve veri odası | Gazlı söndürme, insanlı hacimde uygun ajan | Erken algılama | Ajan seçimi insan güvenliğine göre |
| Elektrik panosu içi | Pano içi otomatik söndürme (algılama tüplü gazlı sistem veya aerosol, TS EN 15276 / NFPA 2010) | Oda düzeyinde gazlı sistem | Pano hacmine göre ürün seçimi |
| Yanıcı sıvı deposu, dolum alanı | Köpüklü sistem (TS EN 13565-2 / NFPA 11) | Sprinkler veya baskın sistem | Flor içermeyen köpük (F3) önerilir |
| Ofis, sosyal alanlar | Sprinkler (gerekiyorsa) | Yangın dolabı, söndürücü | Yönetmelik zorunluluğu kontrol edilir |
Gazlı söndürme ajanları için kullandığımız liste şudur: FK-5-1-12 (Novec 1230 ve muadilleri), HFC-227ea (FM-200), inert gaz (IG-541 / IG-55) ve CO2. Ayrıntılı seçim kriterleri 06. bölümde.
03
Sprinkler tasarım yoğunluğu ve tasarım alanı ne anlama gelir?
Tasarım yoğunluğu, yangın anında birim alana dakikada verilmesi gereken su miktarıdır (mm/dk, yani L/dk/m²). Tasarım alanı, aynı anda açılacağı kabul edilen sprinklerlerin kapladığı en elverişsiz alandır. İkisinin çarpımı teorik debiyi verir; hidrolik hesap boru kayıplarını ekleyerek gerçek pompa debisini ve basıncını belirler.
TS EN 12845'te LH, OH ve HHP sınıfları için tipik tasarım ölçütleri
| Sınıf | Tasarım yoğunluğu (mm/dk) | Tasarım alanı (m²) | Asgari su süresi (dk) |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 | 84 | 30 |
| OH1 | 5,0 | 72 | 60 |
| OH2 | 5,0 | 144 | 60 |
| OH3 | 5,0 | 216 | 60 |
| OH4 | 5,0 | 360 | 60 |
| HHP1 | 7,5 | 260 | 90 |
| HHP2 | 10,0 | 260 | 90 |
| HHP3 | 12,5 | 260 | 90 |
| HHP4 | Baskın (deluge) sistem, özel tasarım | - | 90 |
| HHS1-HHS4 | Depolama yüksekliği ve düzenine göre ilgili tablodan alınır | İlgili tablodan alınır | 90 |
Örnek: OH3 sınıfında 5 mm/dk × 216 m² = 1080 L/dk teorik debi eder. Gerçek debi bundan yüksek çıkar, çünkü hidrolik olarak en uzak sprinkler asgari yoğunluğu sağlarken pompaya yakın sprinklerler daha yüksek basınçta daha fazla su verir. Bu fark ancak hidrolik hesapla bulunur.
- Sprinkler başına koruma alanı ve sprinklerler arası mesafe sınıfa göre sınırlıdır.
- Sprinkler tipi (K faktörü, tepki süresi, sıcaklık derecesi) TS EN 12259-1 uyumlu seçilir.
- Tavan altı engeller, kanallar ve aydınlatma elemanları su dağılımını bozabilir; yerleşim mimari ve mekanik projeyle birlikte çakıştırılır.
04
Yangın pompası nasıl seçilir, NFPA 20 hangi kriterleri ister?
Yangın pompası, hidrolik hesaptaki en elverişsiz debi ve basınç noktasına göre seçilir. NFPA 20'ye göre pompa, nominal debinin %150'sinde nominal basıncın en az %65'ini vermeli, kapama basıncı nominal basıncın %140'ını aşmamalıdır. Pompa grubu elektrikli ana pompa, elektrik kesintisinde bağımsız çalışan dizel pompa ve jokey pompadan oluşur.
Kabuller
- Nominal debi: 1300 L/dk (varsayım, hidrolik hesaptan)
- Nominal basınç: 7,0 bar (varsayım, hidrolik hesaptan)
Hesap
- %150 debi noktası: 1300 × 1,5 = 1950 L/dk
- Bu noktada asgari basınç: 7,0 × 0,65 = 4,55 bar
- Kapama basıncı üst sınırı: 7,0 × 1,40 = 9,8 bar
Sonuç: Üretici eğrisi 1950 L/dk'da en az 4,55 bar vermeli, sıfır debide 9,8 bar'ı aşmamalıdır. İki koşulu sağlamayan pompa bu görev noktası için uygun değildir.
Elektrikli ana pompa
Sistem talebini karşılayan ana pompa. Besleme, tesis ana panosundan bağımsız ve yangına dayanıklı hatla yapılır.
Dizel pompa
Elektrik kesintisinde sistemin bağımsız çalışmasını sağlar. Yakıt tankı, akü takımı, egzoz ve soğutma düzeni pompa odası projesine dahildir.
Jokey pompa
Küçük kaçaklardan doğan basınç düşümünü karşılar, ana pompanın gereksiz devreye girmesini önler.
- Pompa, listelenmiş veya onaylı yangın pompası olmalıdır (ör. UL/FM veya sigortacının kabul ettiği onay).
- Emme tarafında pozitif emme tercih edilir; NPSH ve vorteks önleyici düzen kontrol edilir.
- Test hattı veya debimetre, yıllık debi testini binayı ıslatmadan yapmaya imkân verir.
- Proje TS EN 12845'e göre yapılıyorsa, pompa karakteristiği ve kontrol şartları için o standardın kendi hükümleri uygulanır.
05
Yangın suyu deposu hacmi nasıl hesaplanır?
Depo hacmi, sistemin hidrolik hesaptan çıkan gerçek tasarım debisinin standartta istenen asgari süreyle çarpılmasıyla bulunur. Aynı depodan beslenen yangın dolabı ve hidrant debileri yönetmelik ve sigortacı şartına göre eklenir. Emme ağzının altında kalan kullanılamayan hacim için pay bırakılır ve sonuç yukarı yuvarlanır.
Kabuller
- Tehlike sınıfı: OH3 (5 mm/dk, 216 m², 60 dk)
- Teorik debi: 5 × 216 = 1080 L/dk
- Hidrolik hesaptan çıkan gerçek tasarım debisi: 1300 L/dk (varsayım)
- Dolap ve hidrant talebi bu örneğe dahil değildir
- Kullanılamayan hacim payı: %10 (varsayım)
Hesap
- Etkin hacim: 1300 L/dk × 60 dk = 78.000 L = 78 m³
- Kullanılamayan hacim payıyla: 78 × 1,10 = 85,8 m³
- Yukarı yuvarlama: 86 m³
Sonuç: Yalnız sprinkler sistemi için yaklaşık 86 m³ brüt depo hacmi. Dolap ve hidrant talebi aynı depodan karşılanacaksa bu hacme eklenir.
TS EN 12845, belirli koşullarda depo hacminin bir kısmının şebeke beslemesiyle karşılandığı azaltılmış kapasiteli depolara da izin verir. Bu seçenek, şebekenin güvenilirliği belgelenebiliyorsa ve sigortacı kabul ediyorsa değerlendirilir.
06
Gazlı söndürmede inert gaz mı kimyasal ajan mı seçilmeli?
İnsanlı hacimlerde ve uzun vadeli mevzuat riskinin istenmediği yerlerde inert gaz (IG-541 / IG-55) öne çıkar. Kimyasal ajanlar (FK-5-1-12, HFC-227ea) daha az silindir ve depolama alanı ister. HFC-227ea bir F-gazdır ve F-gaz mevzuatındaki kısıtlamalara tabidir. CO2 insanlı hacimde öldürücüdür, yalnız insansız hacimlerde kullanılır.
Gazlı söndürme ajanlarının karşılaştırması
| Ajan | Tip | Depolama | İnsanlı hacim | Not |
|---|---|---|---|---|
| IG-541 / IG-55 | İnert gaz | Yüksek basınçlı silindir, daha fazla silindir ve alan | Tasarım konsantrasyonu güvenli sınırlarda kalacak şekilde uygun | Hacimde aşırı basınç oluşur, basınç tahliye damperi gerekir |
| FK-5-1-12 (Novec 1230 ve muadilleri) | Kimyasal (florlu keton) | Sıvı halde, az silindir | Uygun | Düşük küresel ısınma potansiyeli; PFAS tartışmaları takip edilmeli |
| HFC-227ea (FM-200) | Kimyasal (HFC) | Sıvı halde, az silindir | Uygun | F-gaz mevzuatındaki kısıtlamalara tabi |
| CO2 | Boğucu ve toksik etkili | Yüksek veya düşük basınçlı silindir | Uygun değil, öldürücü | Yalnız insansız hacimde, tahliye uyarısı ve gecikme ile |
Tasarım konsantrasyonu, ajanın söndürme konsantrasyonuna emniyet katsayısı eklenerek TS EN 15004 veya NFPA 2001'e göre bulunur. İnsanlı hacimde bu değer, ajanın olumsuz etki gözlenmeyen seviyesiyle (NOAEL) karşılaştırılır ve insan maruziyeti sınırları içinde kalmalıdır.
- Oda bütünlüğü testi (kapı fanı testi): Hacmin sızdırmazlığı ölçülür ve ajanın korunan yükseklikte asgari tutma süresi boyunca (tipik olarak 10 dk) kalıp kalmayacağı hesaplanır.
- Kablo ve boru geçişleri, asma tavan ve yükseltilmiş döşeme boşlukları sızdırmazlığın en zayıf noktalarıdır; yangın durdurucu ile kapatılır.
- Basınç tahliye damperi hacmin yapısal dayanımına göre boyutlandırılır; özellikle inert gazda zorunlu kabul edilmelidir.
- Boşalma sırasında havalandırma klapeleri kapanmalı, klima santrali durmalıdır.
07
Köpüklü sistemlerde PFAS nedeniyle ne değişiyor?
AFFF ve AR-AFFF köpükleri PFAS içerir ve Avrupa Birliği bu maddeleri yangın söndürme köpüklerinde aşamalı olarak kısıtlamaktadır. Yeni köpüklü sistemlerde flor içermeyen köpük (F3/SFFF) öneriyoruz. Mevcut AFFF sistemlerinde dönüşüm, yalnız konsantre değiştirerek yapılmaz; dozajlama, boşaltma elemanları ve temizlik birlikte ele alınır.
- Mevcut durum tespiti: Konsantre tipi, oranı (%1, %3, %6), stok miktarı ve tank malzemesi kayda alınır.
- Uygunluk kontrolü: F3 konsantresinin viskozitesi ve karışım oranı farklı olabilir; dozajlama ekipmanı ve boşaltma elemanlarıyla uyumu üretici verisiyle doğrulanır.
- Tasarımın gözden geçirilmesi: Uygulama yoğunluğu ve süre, TS EN 13565-2 / NFPA 11 ve ürün onayına göre yeniden hesaplanır.
- Temizlik: Tank, boru ve ekipmandaki PFAS kalıntısı, kabul edilen bir yöntemle yıkanır; yıkama suyu tehlikeli atık olarak yönetilir.
- Test ve belge: Dönüşüm sonrası dozaj oranı testi yapılır ve kayıt altına alınır.
08
Yangın söndürme sistemlerinin bakım takvimi nasıl olmalı?
Su bazlı sistemlerde bakım çerçevesini NFPA 25 çizer: haftalık ve aylık gözle kontroller, üç aylık alarm testleri, yıllık pompa debi testi ve beş yıllık iç boru incelemesi temel adımlardır. Yangın dolapları TS EN 671-3'e göre yılda bir bakımdan geçer. Gazlı sistemler silindir kontrolü ve oda bütünlüğü değerlendirmesi ister.
Tipik bakım takvimi (NFPA 25 genel çerçevesi ve ilgili standartlar)
| Periyot | İş | Kapsam |
|---|---|---|
| Haftalık | Pompa çalıştırma testi (özellikle dizel), vana konumları, manometreler | Pompa odası, kontrol vanaları |
| Aylık | Depo su seviyesi, kilitli vanalar, dizel yakıt ve akü kontrolü | Depo, pompa grubu |
| Üç aylık | Akış alarm cihazları ve izleme anahtarları, ana tahliye testi (koşula bağlı) | Sprinkler vana istasyonları |
| Altı aylık | Gazlı sistem silindir basıncı ve ağırlık kontrolü | Gazlı söndürme |
| Yıllık | Pompa debi testi (eğri karşılaştırması), sprinkler ve boruların gözle kontrolü, yangın dolabı bakımı (TS EN 671-3), oda bütünlüğü değerlendirmesi | Tüm sistem |
| Beş yıllık | İç boru tıkanıklık incelemesi, manometre kontrolü veya değişimi, dolap hortumu basınç testi (TS EN 671-3) | Boru şebekesi, dolaplar |
| Uzun periyot | Sprinkler numune testi (yaşa ve tipe göre) | Sprinkler başlıkları |
Teklif istemeden önce hazırlayın
- Mimari plan ve kesitler (DWG), tavan yükseklikleri
- Alan bazında kullanım ve depolanan ürün listesi, ambalaj tipi
- Depolama düzeni ve azami istif yüksekliği
- Sigortacının adı ve uyguladığı kural seti (FM Global, VdS CEA 4001 vb.), varsa risk raporu
- Mevcut su kaynağı: şebeke basıncı ve debisi, mevcut depo ve pompa bilgisi
- Elektrik, veri ve pano odalarının listesi, insanlı olup olmadıkları
- Yanıcı sıvı depolama ve dolum alanları, mevcut köpük konsantresi tipi
- Mevcut algılama ve alarm sistemi bilgisi
- İtfaiye görüşü veya yapı ruhsatı sürecindeki yangın şartları
- Hedef devreye alma tarihi ve üretimi durdurmadan çalışma ihtiyacı
Rehberdeki bilgiler genel niteliktedir; örnek hesaplar yaklaşık değerlere dayanır. Tesisinize özel tasarım için ölçüm ve proje gereklidir.
Tesisinize özel değerlendirme
Yangın Söndürme Sistemleri